Fytotherapie

Ben je verkouden? Zet dan ’s nachts eens een doorgesneden ui op het nachtkastje. Heb je last van verstopping? Vlas (lijnzaad) is goed voor de stoelgang. Een slechte eetlust? Neem vooraf wat artisjok. Dit zijn allemaal voorbeelden van fytotherapie. In dit dossier bespreken we geneeskrachtige planten als medicijn.

Algemeen | 10 vragen over Fytotherapie | Achtergrond | Artikelen in het dossier

Algemeen

Wat is fytotherapie precies? Fytotherapie is het behandelen van klachten met natuurlijke geneesmiddelen. Het is een van de oudstbekende geneeswijzen die we kennen. De naam fytotherapie stamt af van het woord phyton, het Griekse woord voor plant. Fytotherapeutische middelen worden bereid uit medicinale ofwel geneeskrachtige kruiden. Natuurkundigen maken bij de bereiding van deze middelen gebruik van de gehele plant of delen daarvan. Van de honderdduizenden plantensoorten die op aarde bestaan, zijn er rond de 3000 onderzocht op geneeskrachtige eigenschappen. Natuurgeneeskundigen maken gebruik van zo’n 300 soorten.

Hoewel de naam fytotherapie misschien niet zo snel een belletje zal laten rinkelen, bent u ongetwijfeld wel bekend met de huismiddeltjes uit ‘grootmoeders tijd.’ Vele zijn al heel lang bekend, ze worden van de ene generatie op de andere overgeleverd. Denk aan een stukje gember tegen misselijkheid en een takje rozemarijn tegen buikkrampen.

Tot aan het begin van de negentiende eeuw waren vrijwel alle geneesmiddelen van plantaardige oorsprong. De beroemde arts Paracelcus (1493 – 1541) zei eens: “Alle weiden, heuvels en bergen zijn apotheken.” Door vooruitgang in de chemie konden de werkzame stoffen van de geneeskrachtige planten worden herkend en geïsoleerd en verdween fytotherapie steeds meer naar de achtergrond. Veel plantbestanddelen worden nu synthetisch bereid. Door vooruitgang in de scheikunde kunnen we nu medicijnen nauwkeurig doseren, de samenstelling van het medicijn is constant en apothekers zijn niet meer afhankelijk van oogsten of seizoensinvloeden. Met name de laatste jaren groeit de belangstelling voor geneeskrachtige planten en hun toepassing weer en wordt er veel onderzoek naar gedaan.

10 vragen over Fytotherapie

1. Waarvoor wordt fytotherapie gebruikt?

Fytotherapie wordt doorgaans gebruikt om de bloeddruk te verlagen of te verhogen, bloed te stelpen, bloed te zuiveren of doorbloeding te bevorderen. Daarnaast kan fytotherapie een genezende kracht hebben bij galaandoeningen, hoest, koorts, vocht, en kan het wonden ontsmetten en helen, overmatig zweet tegengaan en een kalmerende werking hebben.

2. Wat kan ik me voorstellen bij fytotherapeutische geneesmiddelen?

Dit is afhankelijk van de plant en het doel waarvoor de plant gebruikt wordt. Veel gebruikte vormen zijn:

thee, bijvoorbeeld kamillethee, rozenbottelthee of pepermuntthee.
de gekneusde plant als kompres. Bekend is dat koolbladeren helpen bij gewrichtspijn of huidaandoeningen.
tinctuur, meestal voorgesteld door het teken Ø. Planten of delen daarvan worden in alcohol geweekt. Na filteren krijg je de tinctuur: dit is een alcoholische oplossing van de werkzame bestanddelen. Bovendien voorkomt de alcohol dat de plant bederft.
poeder of tabletten: gedroogde planten of delen daarvan kunnen tot poeder of tabletten worden verwerkt.

3. Welke planten hebben een geneeskrachtige werking?

Van de honderdduizenden plantensoorten die op de aarde bestaan, zijn er rond de 3000 onderzocht op geneeskrachtige eigenschappen. Natuurgeneeskundigen maken gebruik van zo’n 300 soorten, zoals gember, klaproos, maretak en melisse. Vooral in tropische regenwouden zijn veel geneeskrachtige planten te vinden. De Amerikaanse onderzoeker dr. Mark Plotkin verbleef tien jaar lang bij Indianenstammen in het Amazonegebied van Zuid Amerika. Hij kwam tot de conclusie dat planten in het regenwoud bijna alles kunnen genezen, van hoofdziekten tot infecties aan de voetzolen. Volgens Plotkin ligt in het regenwoud nog een schat aan natuurlijke, onontdekte geneeskracht opgeslagen.

4. Welk deel van de plant is geneeskrachtig?

Planten die geheel of gedeeltelijk gebruikt worden om geneesmiddelen uit te bereiden, noemt men geneeskrachtige of farmaceutische planten. Planten bezitten een grote verscheidenheid aan inhoudstoffen. Op basis van hun geneeskrachtige werking worden de stoffen onderverdeeld in werkzame stoffen, begeleidende stoffen en ballaststoffen. De werkzame bestanddelen bepalen de geneeskrachtige werking van het gedroogde kruid. Inhoudstoffen van een plant worden onderverdeeld in primaire en secundaire stoffen. Primaire stoffen zijn noodzakelijk voor de groei en instandhouding van de plant. De secundaire stoffen zijn niet van onmiddellijk levensbelang en zijn als het ware bijproducten van de stofwisseling. Secundaire stoffen vervullen in de plant een groot aantal rollen. Denk hierbij aan de voedingsindustrie (smaakstoffen), parfumindustrie (geurstoffen), chemische industrie (kleurstoffen) en de farmaceutische sector (geneesmiddelen).

5. Wat voor voordelen hebben kruidgeneesmiddelen?

Fytotherapeutische geneesmiddelen bevatten enkel natuurlijke stoffen.
De middelen die voor fytotherapie toegepast worden zijn niet chemisch of synthetisch geproduceerd. Hierdoor heb je (meestal) geen last van bijwerkingen die het geneesmiddel kan veroorzaken.
Goed toepasbaar naast andere medicijnen door weinig of geen wisselwerking.
Doordat fytotherapeutische middelen veilige middelen zijn, zijn ze ook heel geschikt voor kleine kinderen en baby’s (met inachtneming van uitzonderingsgevallen en met een aangepast dosering). Natuurlijke geneesmiddelen werken bij baby’s vaak goed, omdat het de ontwikkeling van lichaamsweerstand tegen ziekteverwekkers bevorderd.

6. Zijn natuurlijke geneesmiddelen veilig?

Geneesmiddelen die gemaakt zijn door betrouwbare fabrikanten en voorzien zijn van een gebruiksaanwijzing op de verpakking kunnen als veilig worden beschouwd. Volg de gebruiksaanwijzing zorgvuldig op en ga niet zelf experimenteren. Niet alles wat de natuur levert is ongevaarlijk. Denk maar aan giftige planten en paddenstoelen.

7. Is fytotherapie wetenschappelijk onderzocht?

De werking van een groot aantal planten is in de loop der jaren door enkele universiteiten, zoals Utrecht en Antwerpen, geregeld onderzocht. Volgens de Duitse fytotherapeut pr. Rudolf Hänsel is het aantonen van de werking van geneeskrachtige planten op lange termijn technisch zo ingewikkeld dat een groots opgezette studie meestal te duur is. Daarom accepteren veel plantengeneeskundigen het feit dat een bepaalde plant eeuwenlang door verschillende volkeren gebruikt is tegen dezelfde kwaal als een even waardevol bewijs als een groots opgezette studie.

8. Werken natuurlijke middelen ook bij chronische ziektes?

Mild werkende planten zijn, vooral bij chronische aandoeningen zoals stofwisselingsstoornissen, chronisch hartlijden en reumatische ziekten de aangewezen middelen, redeneert Paul Nijs , apotheker en hoofdredacteur van het Belgisch Farmaceutisch Weekblad. Ook ter voorkoming van ziekten zijn geneeskruiden heel geschikt. Volgens Nijs is nog altijd één van de allersterkste argumenten dat plantenextracten echt werken dat veel kruiden al eeuwenlang voor specifieke klachten worden gebruikt.

9. Is fytotherapie hetzelfde als homeopathie?

Nee, hier zit een verschil in. Fytotherapie is een behandeling met 100 procent plantaardige middelen en wordt ook wel kruidengeneeskunde genoemd. De werkzame kruiden zijn niet verdund en zijn meestal bedoeld voor een specifieke klacht. Bijvoorbeeld eucalyptus om makkelijker te kunnen ademhalen bij verkoudheid of kamillethee als rustgevend middel. Homeopathische geneesmiddelen kunnen van plantaardige stoffen gemaakt zijn, maar ook van mineralen, dierlijke producten of chemische stoffen. Meestal wordt het geneesmiddel verdund en geschud. De overeenkomst tussen fytotherapie en homeopathie is dat ze uitgaan van de zelfgenezingskracht van het lichaam. De therapieën zijn er op gericht het lichaam weer in balans te krijgen, zodat je minder vatbaar wordt voor ziekten.

10. Waar vind ik een fytotherapeut in de buurt?

Op de website van de Nederlandse Vereniging voor Fytotherapie staan een aantal namen van fytotherapeuten waar u naar toe zou kunnen gaan. NVF wordt door verschillende zorgverzekeringen erkend. Let op: in een aantal gevallen wordt een doorverwijzing van de huisarts gevraagd.

Achtergrond

Plantengeneeskunde is zo oud als de mensheid. Op kleitabletten uit Mesopotamië (het oude tweestromenland tussen eufraat en tigris) vinden we al recepten tegen kramp en benauwdheid. Toepassing van geneeskrachtige planten werd toen nog vermengd met allerlei magie. Vaak lag de nadruk zo op de rituelen dat het eigenlijke doel, de behandeling van de zieke, bijzaak werd. Hierin kwam verandering door de opkomst van de Griekse cultuur. Plantengeneeskunde of fytotherapie werd onderworpen aan grondige observaties en experimenten. Dankzij medici Hippocrates (circa 400 v. Chr.) werd de geneeskunde naar een hoger plan getild. Hippocrates wordt ook wel ‘de vader van de geneeskunde’ genoemd.

Deze kennis werden in verschillende geschriften bewaard en gekopieerd. Door de groeiende kennis en de ontdekking van steeds meer plantensoorten nam de behoefte aan een systematische indeling van het plantenrijk toe. De Zweed Carolus Linnaeus maak op basis van mannelijke en vrouwelijke geslachtskenmerken van de bloemen een bruikbare indeling. De L. achter een plantennaam, bijvoorbeeld Avena sativa L. (haver) herinnert nog aan hem.

De toepassing van geneeskrachtige planten raakt op de achtergrond ten gevolge van de uitvinding van de microscoop door Anthonie van Leeuwenhoeck (1700 n. Chr.). Door de enorme vooruitgang in de scheikunde kregen onderzoekers meer inzicht in de structuur van verschillende inhoudsstoffen van de plant. De chemie nam een grote vlucht en de vele chemisch-synthetische middelen werden steeds meer gebruikt.

Fytotherapeuten gaan uit van de geneeskrachtige werking van de hele plant. Jarenlang waren wetenschappers ervan overtuigd dat slechts enkele bestanddelen van de plant een geneeskrachtige werking had. Zo haalden scheikundigen uit opium morfine en gebruikten dat als pijnstiller. Uit vingerhoedskruid haalden ze digitoxine, een stof die als ‘hartversterker’ werd toegepast. Uit wolfkers werd atropine gehaald, onder meer om de pupil te vergroten bij oogonderzoek. En uit muntkruid haalde men menthol, dat van oudsher toegepast wordt in jeukbestrijdende huidpoeders vanwege het verkoelende effect. Sommige van deze ‘zuivere’ ingrediënten werken goed, maar in veel gevallen moeten deskundigen steeds vaker erkennen dat een geneesmiddel gemaakt van de hele plant beter werkt.

Artikelen in het dossier

Advertorial

De 3 beste oefeningen voor je bekkenbodemspieren

Sterke bekkenbodemspieren voorkomen urineverlies, verbeteren je houding en maken seks zelfs spectaculairder. Reden genoeg dus om ze te trainen! Lees hier drie oefeningen voor...
Eet je lever gezond

Eet je lever gezond