Waarom krijg je spontaan jeuk als je leest over luizen? Waarom ga je ijsberen als je zenuwachtig bent? We doken in onderzoeken, vroegen hulp aan deskundigen en kwamen tot interessante conclusies. Conclusie één: we zijn blind voor dingen waar we geen aandacht voor hebben.

Onbewuste processen

“Er is heel veel hersenactiviteit in ons brein en dit bestaat bijna allemaal uit onbewuste processen. Dat zijn alle psychologische processen waarvan we ons niet bewust zijn, maar die voor en heel groot deel ons gedrag bepalen,” vertelt sociaal psycholoog Ap Dijksterhuis, schrijver van Het slimme onbewuste.

Het bewustzijn en de onbewuste processen werken vaak samen. Soms is het bewustzijn een soort van toeschouwer die achteraf op de hoogte wordt gesteld van iets wat het onbewuste al lang heeft geregeld. Dijksterhuis: “We kunnen onbewust ongeveer 200.000 keer meer informatie verwerken dan ons bewustzijn. Dat is het grote verschil: ons bewustzijn kan maar één ding tegelijk.”

Maar over wat voor gedrag hebben we het? Nou, deze 6 bijvoorbeeld:

1. Terwijl je op de gang wacht voor het sollicitatiegesprek, loop je ijsberend rond. Zitten, ho maar.

Als je zenuwachtig bent, maakt je lichaam adrenaline aan. Dat zorgt ervoor dat je hartslag versnelt, je bloeddruk verhoogt en je spieren zich aanspannen. Te veel zenuwen zorgen voor een onrustig en gejaagd gevoel. Waarschijnlijk moet die opgekropte spanning eruit en daardoor ga je lopen.

2. Met een loodzware boodschappenmand in de hand, probeer je te bepalen bij welke kassa je het snelst aan de beurt bent. Dat er een goede bekende in de rij naast je staat, zie je over het hoofd.

Ap Dijksterhuis vertelt dat dit effect ook wel inattentional blindness wordt genoemd. We zijn blind voor dingen waar we geen aandacht voor hebben. Als je in de rij van de kassa staat, richt je jouw aandacht heel erg op één ding. Onbewuste processen schakelen de aandacht voor al het andere uit.

3. Je loopt de trap op om iets te pakken, maar eenmaal boven heb je geen flauw idee wat je ging halen.

Onderzoeker Gabriel Radvansky (University of Notre Dame in Indiana) kwam met een verrassende verklaring: de deur waar je doorheen loopt is de reden dat je dingen vergeet. Volgens zijn onderzoek is een deur een soort grens die in het brein verschillende activiteiten scheidt en wegstopt. Het is moeilijk om de gedachte dan nog terug te halen, zelfs als je teruggaat naar de andere kamer.

4. Op televisie komt een item voorbij over luizen. Onmiddellijk voel je de jeuk opkomen alsof je ook luizen hebt.

Als we iets lezen of zien, wordt dat deel in de hersenen geactiveerd wat met die beleving te maken heeft. Luizen associëren we met jeuk en dus gaan we krabben. Zie je een taartje in de vitrine, dan begin je te watertanden. Denk je aan bejaarden, dan denk je aan ‘traag’ en ga je automatisch langzamer lopen.

5. Met je ogen scan je een tekst waarbij de letters van woorden door elkaar zijn gehusseld. Toch lees je het alsof het een lopende tekst is.

Voor kinderen is dit een lastige opgave, maar voor volwassenen niet. Ap Dijksterhuis legt uit dat we lezen eerst bewust moeten leren, voordat we het kunnen overlaten aan onbewuste processen. Kunnen we eenmaal goed lezen, dan lezen we niet individuele letters maar hele woorden. Ook herkennen we de woorden door de context waarin ze staan.

6. Je staat op het perron en ziet de trein naderen. Zal ik er voor springen? Je verbaast je meteen over deze radicale gedachte.

Dit is een voorbeeld van een intrusie: een plotseling opkomende dwanggedachte. Vaak gaat het over iets wat je nooit echt zou doen. Bijna iedereen (negen op de tien mensen) heeft af en toe zo’n gedachte en zolang ze het ene oor ingaan en het andere oor weer uit, is er niets aan de hand. Het heeft zelfs een functie. Volgens de psychologen Fred Sterk en Sjoerd Swaen komen intrusies voort uit een waarschuwingssysteem. Ze zijn bedoeld om ons te waarschuwen en beschermen tegen stommiteiten. Ofwel: we worden er juist van bewust dat het uitvoeren van zo’n gedachte vreselijke gevolgen zou hebben.

Boekentip: De Breingids

In De Breingids word je als lezer meegenomen op een ontdekkingstocht door het menselijk brein, en ontdek je zo de antwoorden op deze en nog vele andere vragen.

Ga naar onze shop »