Onbedoeld afvallen bij ouderen: waarom je dit nooit mag negeren

We praten vaak over afvallen alsof het altijd iets goeds is. Zeker bij overgewicht klinkt het logisch: een paar kilo's kwijt en je voelt je fitter. Toch ligt dat bij ouderen een stuk ingewikkelder. Want terwijl ruim de helft van de 65-plussers in Nederland met overgewicht kampt, vormt juist onbedoeld afvallen bij ouderen een serieus en vaak onderschat risico. Hoogleraar Gezond ouder worden Marjolein Visser van de Vrije Universiteit Amsterdam benadrukt: "Onbedoeld gewichtsverlies moet je altijd serieus nemen."

Overgewicht op leeftijd: voordeel en nadeel

Volgens cijfers van het CBS is bijna 58 procent van de 65-plussers te zwaar. Dat brengt risico's met zich mee, zoals moeilijker traplopen, sneller moe zijn en zelfs incontinentie. Afvallen kan op die momenten juist gezondheidswinst opleveren. Ouderen die op advies van hun arts gewicht verliezen bij bijvoorbeeld prediabetes, merken vaak al snel positieve effecten.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Toch is afvallen op latere leeftijd minder vanzelfsprekend dan bij jongere mensen. Je lichaam verandert: de stofwisseling gaat trager en de spiermassa neemt af. Spieren werken als de motor van je verbranding, dus hoe minder spiermassa, hoe moeilijker het wordt om kilo's kwijt te raken. Daardoor gaat afvallen bij ouderen minder snel en vraagt het meer aandacht voor voeding en beweging.

Wanneer gewichtsverlies een waarschuwing is

Afvallen kan gezond zijn, maar niet als het vanzelf gebeurt. Veel ouderen zien een plots slinkende broekmaat als iets positiefs. "Wat fijn, ik pas mijn oude kleding weer." Toch kan dit een alarmsignaal zijn. Onbewust gewichtsverlies kan namelijk wijzen op dementie in een beginnend stadium, kanker of andere ernstige ziekten. Ook een depressie of rouwproces kan leiden tot een lagere eetlust en kilo's verlies zonder dat daar een dieet of extra beweging aan te pas komt.

Uit onderzoek van het Kenniscentrum Ondervoeding blijkt dat ongeveer 8,5 procent van de 65-plussers in Nederland ondervoed is. Bij 85-plussers loopt dit zelfs tot één op de zes. Dat heeft grote gevolgen: wonden genezen trager, de kans op een botbreuk neemt toe en ziekenhuisopnames komen vaker voor.

Ondervoeding: meer dan alleen te weinig eten

De oorzaken van ondervoeding zijn divers. Sommige ouderen hebben chronische ziekten die de eetlust verminderen, anderen kampen met problemen in het geheugen waardoor ze maaltijden vergeten. Soms gaat het simpelweg om praktische zaken: iemand kan niet meer zelf boodschappen doen, heeft moeite met koken of kauwen. Het resultaat is dat er structureel te weinig voedingsstoffen binnenkomen.

Wat de situatie extra ingewikkeld maakt, is dat ondervoeding vaak onopgemerkt blijft. Thuiszorgmedewerkers zien lege koelkasten of merken dat iemand nauwelijks eet, maar het screenen op ondervoeding is meestal niet hun taak. Volgens Visser is hier een belangrijke rol weggelegd voor overheid en zorgorganisaties: “We verwachten dat mensen langer thuis blijven wonen, maar dan moet er wel goed in de gaten gehouden worden of ze genoeg eten.”

Bekijk ook

Deze onverwachte reden maakt vallen dodelijker voor ouderen | Gezondnu

Steeds meer ouderen overlijden na een val. Hoe kan dat? En wat kun je doen om het risico te verkleinen? Dit zegt de wetenschap.

Wat helpt om gezond op gewicht te blijven?

Voeding speelt een centrale rol. Vooral eiwitten zijn belangrijk om spiermassa te behouden: denk aan yoghurt, kwark, eieren of kaas bij het ontbijt. Veel ouderen eten daar te weinig van, waardoor de verbrandingsmotor nog verder vertraagt. Daarbij is bewegen essentieel, vooral krachttraining. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn. Visser geeft zelf het voorbeeld van haar moeder: “Even boven de stoel blijven hangen voor je gaat zitten, dan weer omhoog en opnieuw proberen – dat is al krachttraining.”

Voor wie het lastig vindt zelfstandig aanpassingen te doen, kan een diëtist begeleiding bieden. En voor ouderen die twijfelen over hun gewicht of eetlust, is de huisarts het eerste aanspreekpunt.

Afvallen is niet altijd gezond

De focus in de samenleving ligt vaak op de risico’s van overgewicht. Maar Visser benadrukt dat ook het tegenovergestelde gevaarlijk kan zijn: “Afvallen zonder dat je daar moeite voor doet, is vaak geen goed teken.” Daarom is het belangrijk dat zowel ouderen zelf als hun omgeving alert zijn op signalen van gewichtsverlies.

Want hoewel een beetje overgewicht op oudere leeftijd niet direct schadelijk hoeft te zijn, kan ondergewicht wél grote gevolgen hebben voor de gezondheid en zelfstandigheid. Juist daarom moet onbedoeld afvallen bij ouderen altijd gezien worden als een teken dat er meer onderzoek nodig is.