Wat de anatomie van de zeekoe ons vertelt over de evolutie van het vrouwenlichaam

Lig je weleens met buikkrampen en een somber humeur op de bank, jezelf afvragend waar die maandelijkse hormonale schommelingen in hemelsnaam goed voor zijn? Je bent absoluut niet de enige. PMS, de puberteit, heftige schommelingen tijdens de overgang en de fysieke impact van een bevalling: veel vrouwen hebben weleens het gevoel dat hun eigen lichaam hen tegenwerkt. In de maatschappij worden typische vrouwenklachten nog te vaak weggeschreven als aanstellerij, of simpelweg gezien als een foutje van de natuur. Maar wat gebeurt er als we de medische handboeken even dichtslaan en over de schutting van de evolutie kijken?

Schrijver Ellemiek de Wit, wetenschapsjournalist voor Quest, Eos Wetenschap, KIJK en De Correspondent, wilde haar eigen lichaam met alle ongemakken regelmatig bij het grofvuil zetten. Totdat ze de parallel met de natuur onderzocht. De dierenwereld biedt namelijk een nuchtere, heldere spiegel die laat zien dat onze ongemakken niet uniek zijn. Sterker nog: de biologie laat zien dat veel processen in het vrouwenlichaam evolutionair gezien een duidelijke functie hebben. Door te kijken naar biologische lessen uit het dierenrijk ontstaat er een heel nieuw, milder perspectief op onze eigen gezondheid en hormonen.

Wat de Egyptische stekelmuis ons leert over de menstruatiecyclus

In haar zoektocht naar antwoorden onderzocht Ellemiek hoe processen zoals de menstruatiecyclus, seksualiteit en de overgang zich manifesteren bij andere levende wezens. Ze ontdekte dat de biologie vol mechanismen zit die we direct kunnen spiegelen aan de mens. Een belangrijk startpunt hierbij is de Egyptische stekelmuis. Uit biologisch onderzoek blijkt dat dit kleine knaagdier een van de zeer weinige zoogdieren is die, net als de mens, een daadwerkelijke menstruatiecyclus doormaakt. Wetenschappers gebruiken deze muizen daarom regelmatig als model om menselijke voortplantingsbiologie beter te begrijpen. De data uit deze dierstudies laten zien dat processen rondom de cyclus samenhangen met onder meer weefselvernieuwing en het immuunsysteem. PMS is biologisch gezien dus geen denkbeeldige kwestie die ‘tussen de oren’ zit, maar hangt samen met hormonale en lichamelijke processen die diep in onze biologie verankerd zijn.

Bekijk ook

Internationale Vrouwendag: claim je plek in de spreekkamer (want jouw lichaam werkt anders) | Gezondnu

Hoe de zeekoe en de stekelmuis evolutionaire processen verhelderen

Wanneer we dieper in de anatomie duiken, vallen er nog meer puzzelstukjes op hun plek. Veel vrouwen vragen zich bijvoorbeeld af waarom de clitoris anatomisch gezien niet direct betrokken lijkt bij voortplanting. Onderzoek naar vrouwelijke anatomie bij verschillende zoogdieren laat zien dat seksuele organen niet uitsluitend een reproductieve functie hebben, maar ook nauw verbonden zijn met het zenuwstelsel en plezierbeleving. Dit evolutionaire perspectief laat zien dat het vrouwelijk lichaam niet puur functioneert rondom voortplanting, maar dat neurologische feedback en seksualiteit óók een biologische rol spelen.

De menopauze bekeken vanuit de natuurlijke selectie bij orka's

Waarom worden de lichamelijke veranderingen tijdens de overgang vaak gezien als iets negatiefs, terwijl ze biologisch mogelijk ook een functie hebben? Mannen blijven biologisch gezien vaak langer vruchtbaar, terwijl de vruchtbaarheid van vrouwen rond een bepaalde leeftijd stopt. Kijken we naar de statistieken in het wild, dan zien we dat bijna geen enkel dier een menopauze kent, op een paar uitzonderingen na: de naakte molrat en de orka. Bij orka's stopt de vruchtbaarheid van de vrouwtjes halverwege hun leven, waarna ze nog decennia lang doorleven. Biologen ontdekten dat deze oudere vrouwtjes de leiding over de groep overnemen. Hun opgebouwde kennis over voedselbronnen verhoogt de overlevingskans van de hele populatie aanzienlijk. De overgang is in de natuur dus niet alleen een einde van vruchtbaarheid, maar lijkt ook samen te hangen met een belangrijke sociale rol binnen de groep.

Wat deze inzichten betekenen voor de dagelijkse omgang met je hormonen

Deze biologische vergelijkingen betekenen uiteraard niet dat we een-op-een leven zoals een orka of een stekelmuis, maar ze bieden wel een belangrijk handelingsperspectief. Het helpt om met minder hardheid naar je eigen cyclus of overgangsklachten te kijken. De invloed van hormonen op ons lichaam is geen ‘fout’ in het systeem, maar onderdeel van complexe biologische processen die al miljoenen jaren bestaan. Als je merkt dat je fysieke klachten je dagelijks leven gaan overheersen, is het altijd raadzaam om dit te bespreken met je arts of een gynaecoloog om te kijken welke ondersteuning bij jou past. De belangrijkste les die de natuur ons in elk geval meegeeft, is dat het vrouwenlichaam niet kapot is als het hersteltijd vraagt, maar functioneert binnen een complex biologisch systeem.