Waarom sommige families blind worden: Radboudumc ontrafelt belangrijk genetisch mysterie

De slopende onzekerheid van retinitis pigmentosa

Bij retinitis pigmentosa sterven de lichtgevoelige cellen in het netvlies – de staafjes en kegeltjes – langzaam af. Dit leidt tot nachtblindheid, tunnelvisie en in sommige gevallen tot volledige blindheid. Hoewel er al meer dan honderd genen bekend zijn die de ziekte kunnen veroorzaken, bleven veel families in onzekerheid. Zelfs na uitgebreid DNA-onderzoek werd er bij hen geen oorzaak gevonden.

Een puzzel die begon bij één familie

De doorbraak begon bij een Amerikaanse familie. "Zij kwamen bij ons met de vraag: wat zit hierachter?" vertelt hoofdonderzoeker dr. Susanne Roosing, moleculair geneticus bij het Radboudumc. Na een intensieve zoektocht in het volledige DNA van de familie, vonden de onderzoekers geen fout in een van de bekende genen. Uiteindelijk ontdekten ze een variatie op een heel ongebruikelijke plek: een 'regelgen' genaamd RNU4-2.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Dit gen maakt geen eiwit aan, zoals de meeste genen, maar een stukje RNA. Dit RNA is onderdeel van een 'hulpteam' in onze cellen, dat helpt om genetische informatie correct te verwerken. De ontdekte fout zit precies op een scharnierpunt, waardoor een belangrijk mechanisme voor het netvlies niet meer goed werkt. Het gevolg: blindheid.

Bekijk ook

Een blind persoon 'helpen'? Dit is de belangrijkste regel die bijna iedereen vergeet volgens klinisch psycholoog | Gezondnu

Je ziet iemand op straat lopen met een witte stok of een blindengeleidehond. De persoon lijkt even te aarzelen bij een oversteekplaats. Je voelt een golf van behulpzaamheid, maar tegelijkertijd ook een knoop in je maag. Wat moet je doen? Grijp je diegene bij de arm? Roep je iets? Of doe je maar niets, uit angst om het verkeerde te doen? Het is een ongemak dat bijna iedereen herkent. En het goede nieuws is: de oplossing is verrassend simpel.

Van één naar 67 families wereldwijd

Met deze kennis startte het team, samen met collega's wereldwijd, een enorme analyse van het DNA van 5000 patiënten bij wie de oorzaak van RP nog onbekend was. Het resultaat was verbluffend. Ze vonden niet alleen meer fouten in het RNU4-2 gen, maar ook in vier vergelijkbare 'regelgenen'.

Hiermee kregen 153 mensen uit 67 families eindelijk duidelijkheid. "We hebben niet alleen een nieuwe oorzaak van blindheid gevonden, maar ook laten zien dat stukjes DNA die geen eiwit maken tóch heel belangrijk zijn," zegt onderzoeker dr. Kim Rodenburg van het Radboudumc. "Nog niet eerder werden dit soort genen gelinkt aan erfelijke netvliesziekten."

Wat deze doorbraak betekent

Voor de families is deze ontdekking van onschatbare waarde. De jarenlange onzekerheid is voorbij. "Ze weten nu waar de blindheid vandaan komt," legt Roosing uit. "En ze kunnen nu bewuste keuzes maken, bijvoorbeeld om met embryoselectie te voorkomen dat ze de aandoening doorgeven aan hun kinderen."

Deze vondst opent een compleet nieuw hoofdstuk in de genetica. Het bewijst dat we veel breder moeten kijken dan alleen naar de klassieke 'eiwit-makende' genen. Deze fundamentele kennis helpt onderzoekers wereldwijd om de oorsprong van allerlei erfelijke ziekten beter en sneller op te sporen.