Waarom we ongezonde gewoontes blijven doen - ook als we wéten dat het niet goed voor ons is

Waarom grijpen we toch naar die zak chips?

Op maandag een aantal wijntjes tijdens het eten, op vrijdag een paar te veel, een sigaret omdat het gezellig is en chips op de bank, terwijl je had voorgenomen om gezonder te leven. We doen het allemaal – jong en oud – dingen waarvan we heus wel weten dat ze niet goed voor ons zijn. Waarom is het zo lastig om ongezonde gewoontes te doorbreken, zelfs als je heel gemotiveerd bent om gezonder te leven?

Volgens hoogleraar gezondheidspsychologie Lilian Lechner van de Open Universiteit komt dat vooral doordat ons brein dol is op directe beloning. Veel gezond gedrag vraagt tijd en inspanning. Je moet jezelf beperken, plannen en soms iets ontzeggen. Maar de winst voel je pas veel later: een fitter lichaam, betere weerstand en meer energie. Ongezond gedrag werkt precies andersom: het geeft je meteen een fijn gevoel, zonder moeite. Denk aan de rust die een sigaret je even lijkt te geven, of de suikerkick bij een lekkere gevulde koek. Je brein onthoudt vooral die snelle beloning en wil die opnieuw ervaren.

Met andere woorden: gezond gedrag vraagt om vooruitdenken, terwijl ongezond gedrag je direct beloont... en daar is je brein nu eenmaal veel gevoeliger voor.

Waarom jongeren extra gevoelig zijn

Bij jongeren komt daar nog iets bij, want hun brein is volop in ontwikkeling. De hersengebieden die gevoelig zijn voor beloning, spanning en plezier zijn in de pubertijd hyperactief. Tegelijk zijn de delen die zorgen voor zelfcontrole en plannen juist nog niet volledig ontwikkeld.

Dat verklaart waarom jongeren vaak sneller impulsieve keuzes maken, zoals regelmatig energydrinks drinken ondanks de bekende gezondheidsrisico's. Hormoonveranderingen maken hen ook prikkelgevoeliger en gevoeliger voor sociale druk. Jongeren kunnen risico’s dus wel begrijpen, maar de rem is soms is nog niet helemaal voelbaar.

Bekijk ook

Waarom thuis koken twee keer zo effectief is om af te vallen | Gezondnu

De kracht van sociale druk en omgeving

Ook sociale invloeden spelen een grote rol. Als je omgeving bepaald gedrag normaal of stoer vindt, is het lastig om daar tegenin te gaan. Jongeren zien energydrinks bijvoorbeeld overal om zich heen: in de supermarkt, bij evenementen en op sociale media. Merken als Red Bull koppelen zich aan spannende, avontuurlijke evenementen. Precies de dingen die jongeren aanspreken – onverantwoord kun je het noemen.

Dat geldt niet alleen voor jongeren. Ook volwassenen zijn gevoelig voor wat hun omgeving normaal vindt. Als collega’s elke dag koekjes bij de koffie pakken of je partner elke avond wijn inschenkt, voelt nee zeggen moeilijker. Ongezonde gewoontes doorbreken vraagt dus niet alleen zelfdiscipline, maar ook een omgeving die je ondersteunt.

Hoe je ongezonde gewoontes wél kunt doorbreken

Gelukkig is er ook goed nieuws. Gewoontes zijn krachtig, maar niet ondoorbreekbaar. Gedragspsychologen benadrukken dat kleine, haalbare stappen het meest effectief zijn. Begin bijvoorbeeld met één concreet doel, zoals doordeweeks geen wijn drinken of alleen in het weekend een zak chips openmaken.

Ook helpt het om gezonde keuzes zo makkelijk mogelijk te maken. Leg fruit in het zicht, neem gezonde snacks mee voor onderweg en zorg dat je geen ongezonde dingen in huis hebt. Beloon jezelf voor goed gedrag, bijvoorbeeld met iets leuks dat niets met eten of drinken te maken heeft.