Waarom veilige hechting de basis is voor je gezondheid - 10 vragen aan een relatietherapeut

Carola van der Veen is relatietherapeut en heeft haar eigen praktijk in Utrecht. Op 31 maart verscheen haar boek Ik, jij, wij – De basis van gezonde hechting in de liefde. Kijk voor meer informatie op: www.hartha.nl. 

In je boek schrijf je dat vrijwel al onze worstelingen in het leven voortkomen uit hoe we gehecht zijn. Hoe zit dat?

“Elke psychische worsteling komt voort uit een innerlijk conflict. Vaak is dat onbewust. Bijvoorbeeld: enerzijds wil je graag assertief voor jezelf opkomen, maar er is ook een deel in jou dat heeft geleerd om je mond te houden, of om de behoeften van een ander voor te laten gaan. Dan kun je echt worstelen met grenzen aangeven en nee zeggen. Zo zijn er tal van onderwerpen waar mensen mee worstelen. Zo'n worsteling komt voort uit de hechtingsboodschappen die we als kind of in onze jonge volwassenheid hebben gekregen. Meestal ontwikkelen we dan patronen om ons aan te passen aan die boodschappen. Zo vervormen we wie we oorspronkelijk waren – een open, vertrouwend, spontaan en verbonden wezen.” 

Wat zijn dat voor hechtingsboodschappen?  

“In een veilig gehechte opvoeding en omgeving leren we dat we onszelf mogen zijn, durven we vrije expressie te geven aan onze energie, kunnen we onze talenten en capaciteiten benutten, en voelen we ons veilig in het contact met anderen. Al deze onderwerpen hebben met hechting te maken en ze vormen de blauwdruk van wie je bent. Als je worstelt met iets ligt daar vaak aan ten grondslag dat je over deze onderwerpen iets anders hebt geleerd door je opvoeding of door de ervaringen die je in je vroege jeugd hebt opgedaan. Hierdoor ben je je gaan aanpassen, en daarmee ben je niet helemaal veilig gehecht. Elke aanpassing aan wie we oorspronkelijk waren heeft dus te maken met de hechtingsboodschappen die we ooit hebben gekregen.” 

Onze ouders zijn dus erg bepalend voor hoe we gehecht zijn?  

“Klopt, hechting is een relationele vaardigheid die wij leren van het voorbeeld dat onze ouders geven. Zij zijn onze eerste gehechtheidsfiguren, de eerste mensen aan wie wij ons als kind hechten. De mate waarin zij in staat waren van zichzelf te houden, zich te verbinden, zich te ontwikkelen en als onafhankelijk persoon het leven vorm te geven, is het voorbeeld dat wij voorgeschoteld kregen. Ze gaven ons ook een voorbeeld door hoe zij omgaan met pijn en teleurstellingen in het leven en in relaties, hoe zij onderling repareren, alsook goed voor zichzelf zorgen en hun emoties reguleren. Maar bovenal leerden we hechtingslessen door hoe hechtingssensitief onze ouders – of onze verzorgers - met ons als kind omgingen. Voelde jij dat je welkom was? Mocht je zijn wie je bent? Stonden ze open voor jouw behoeften en voor hoe jij je voelde? Heb je kunnen ervaren dat zij vertrouwen hadden in jou? Steunden ze jouw keuzes en leerden ze dat je goed bent zoals je bent? Deze voorbeeldlessen en ervaringen die wij als kind bij hen opdoen, bepalen de conclusies die we trekken en de aannames en verwachtingen die wij ontwikkelen over onze verhoudingen en relaties met anderen. Ze bepalen de mate van veilige hechting waarmee wij vriendschappen vormen en als volwassenen het leven instappen en het liefdespad opgaan.”   

Hoe weet je of je veilig gehecht bent?  

“Er zijn vijf pijlers van veilige hechting die staan voor de verschillende facetten van veilige hechting. Het zijn de bouwstenen van gezonde hechting. De eerste is emotionele verbinding. Vind je het fijn en ben je er comfortabel mee om bij een ander te zijn? Ten tweede: kun je ook ruimte voor jezelf innemen, oftewel kun je ook zelfstandig en onafhankelijk zijn? De derde pijler is een gezonde emotieregulatie. Kun je op een gezonde manier omgaan met je emoties, stress en energie? Als mensen dit niet goed kunnen, dan zie je vaak dat dit een relatie maakt of breekt. De vierde pijler is positieve identiteit, oftewel een positief zelfbeeld. Vind je jezelf een goed persoon?  Deze eerste vier pijlers ontwikkelen zich voornamelijk in je jeugd. De laatste pijler is relationele intelligentie, bewustzijn en wijsheid. Hoe bewust en wijs ga je om met alles wat je binnen hechtingsrelaties tegenkomt? Soms is het handig om je mond dicht te houden en soms is het handig om jezelf juist uit te spreken. Deze laatste pijler vraagt om groei, dit is niet iets waarmee je de volwassenheid instapt.” 

Gaat het bij hechting alleen over liefdesrelaties?  

“Nee, zeker niet. In een mensenleven zijn verschillende vormen van hechtingsrelaties te onderscheiden: hechting aan jezelf, hechting tussen volwassene en kind, hechting tussen volwassenen en hechting aan dieren of objecten. We hebben als mensen, niemand uitgezonderd, een diepe fundamentele behoefte aan hechtingsrelaties. Naast een primair hechtingspersoon (of -personen), met wie we ons het meest verbonden voelen en die we opzoeken als we iemand nodig hebben, zoals je partner of een beste vriend(in), hebben we meestal ook secundaire hechtingspersonen. En dat is maar goed ook, want één persoon kan niet al jouw relationele behoeften vervullen. We hebben een netwerk aan mensen om ons heen nodig.”  

Kun je een onveilige hechting ongedaan maken?   

“Ja, en dat is ook de hoopvolle boodschap van mijn boek: ook als je onveilig gehecht bent kun je groeien en helen naar veilige hechting. Dat heet verworven veilige hechting. Dat houdt in dat je je groei aangaat. Je gaat leren waar je nog vrijer mag zijn. Je neemt de patronen die je hebt ontwikkeld onder de loep, en misschien kom je dan tot de conclusie dat je bepaalde patronen moet gaan loslaten. Wat kun je doen om vrijer en zelfstandiger te gaan bewegen en je positiever over jezelf te gaan voelen? Ergens in een relatie met ouders of een partner is er iets niet helemaal goed verlopen, daarom ligt de kans op heling vaak ook weer in een andere relatie waarin je merkt: ‘hé, nu doe ik nieuwe ervaringen op. Ik mag mezelf zijn.’ Je kunt dus nieuwe ervaringen opdoen in andere relaties maar ook bijvoorbeeld in therapie.”  

Hoe herken je die kansen op groei? 

“Geen enkele liefdes- of vriendschapsrelatie geeft je precies wat jij denkt nodig te hebben. Soms zal het schuren. Juist in zo’n hechtingsrelatie kun je dan ontdekken hoe bang je eigenlijk bent: bang dat de ander je kwetst, jou niet ziet, dat je niet belangrijk bent voor de ander of dat hij bij je weggaat. Sommigen vinden het ontzettend moeilijk om de partner werkelijk dichtbij te laten komen en zijn of haar commitment en intimiteit toe te laten. In een hechtingsrelatie ervaren we deze thema’s als de grootste risico’s. Jouw hechtingspatroon, jouw overtuigingen en jouw aannames over hechting worden bij uitstek in het contact met anderen geactiveerd. Ga voor jezelf maar eens na hoe dit voor jou is. Merk je dat je onzeker wordt als iemand jouw appje onbeantwoord laat? Denk je dan dat je misschien iets verkeerds hebt gedaan? Of dat de ander je zat is? Of zeg je tegen jezelf dat hij het waarschijnlijk even te druk heeft? Ogenschijnlijk onschuldige of alledaagse gebeurtenissen kunnen ons confronteren met onze hechtingskwetsingen en de bijbehorende gevoelens en twijfels. Juist door die onaangename gevoelens toe te laten en na te denken over welke behoefte erachter schuilgaat, kun je er op een andere manier mee leren omgaan. Zo daagt een hechtingsrelatie ons uit om de weg naar binnen, naar zelfliefde, te vinden en om ons hart te blijven openen voor de imperfecte ander. Zo kunnen we steeds meer de gezonde hechting vormgeven.” 

Hoe belangrijk is een veilige hechting aan onszelf?  

“De hechting aan jezelf vormt het fundament voor alle andere hechtingsrelaties. Maak jezelf dus tot je belangrijkste persoon in je leven. Dit kun je oefenen door je lijf te voelen, je buik en je voeten, en dan met een hand op je hart vanbinnen zeggen: ik hou van mezelf zoals ik ben. Ik ben voor mijzelf de belangrijkste persoon op de wereld. Hechting aan jezelf betekent ook dat je een veilige hechtingsrelatie aangaat met het kind in jou dat je ooit was. Het kleine, jonge en onschuldige wezentje, dat niet altijd is gezien, dat soms angstig was of dat al vroeg alles alleen moest doen. Jij als volwassen mens maakt vanbinnen contact met dat innerlijke kind. Dat kind kan zich veilig voelen bij jou als jij hem ziet en voelt, naar hem luistert en hem beschermt, (zie kader, red). 

Hoe weet je of je in een veilige gehechte relatie zit?  

“In een veilig gehechte relatie voelen de betrokkenen zich rustig en kalm. Dat komt omdat er een bepaalde mate van voorspelbaarheid en consistentie is. Er is stabiliteit en balans, en er is weinig relationeel gedoe met drama en highs en lows, zoals dat kan voorkomen in onveilig gehechte relaties. De zenuwstelsels van beiden zijn daarom in een kalme, ontspannen staat. Een veilig gehechte relatie is niet saai of burgerlijk, maar juist waar velen ten diepste naar verlangen: balans en rustige energie. De relatie hoeft niet steeds bevestigd te worden. Daarbinnen is een veilig gehechte relatie alsnog uitdagend: het vraagt diepe intimiteit en kwetsbaarheid, en het vraagt jouw actieve inbreng en aanwezigheid. Veilige hechting maakt dat er ruimte en energie over is om te genieten van de relatie en voor voldoening en betekenisgeving in andere aspecten van je leven. 

Waarom is een gezonde hechting zo bepalend voor onze gehele gezondheid?  

“Goede, warme relaties werken beschermend. De contacten van veilig gehechte mensen zijn zoveel mogelijk open, ontspannen en authentiek. Dit draagt bij aan een ontspannen lichaam, een brein dat rustig werkt en een zenuwstelstel dat op alle niveaus functioneert. Ons systeem kan dan ontspannen en we zijn minder vatbaar voor stress en invloeden van buitenaf, en minder vatbaar voor depressie, angsten of verslavingen. Dit leidt tot lichamelijke en geestelijke gezondheid, gezonde kracht, veerkracht en herstelvermogen. Ook zorg je vaak beter voor jezelf als je veilig gehecht bent.” 

Welk inzicht over hechting zou je anderen nog willen meegeven?  

“Leer om jezelf belangrijk te vinden en om van jezelf te houden. Dan heb je de ander niet nodig om leegte in jezelf te vullen. Dan kun je op eigen benen staan en durf je jezelf te laten zien. Je straalt dan rust en positieve energie uit die mensen aantrekt, vooral mensen die zelf ook veilig gehecht zijn. Leer daarnaast ook om te gaan met ongemakkelijke gevoelens. Vaak proberen we moeilijke gevoelens zo snel mogelijk op te lossen. Dat is niet altijd nodig. Zeker niet als je de fout maakt te denken dat jouw ongemakkelijke gevoel ligt aan de ander of aan de relatie. Ga juist dan op zoek naar de behoefte die schuil gaat achter dat gevoel. Juist dan kun je groeien.”