De Schijf van Vijf door de jaren heen: hoe de wetenschap ons bord telkens weer verbouwt

Wie herinnert zich die tijd nog? Je zat als kind aan de keukentafel en kreeg trouw een lepel stroperige, naar vis smakende levertraan in je mond geduwd. Vrijwel iedereen gruwde ervan, maar het was hét officiële gezondheidsadvies van de allereerste Schijf van Vijf in 1953. Nu het Voedingscentrum de allernieuwste, zevende editie van de Schijf heeft gepresenteerd, is het geweldig om eens terug te blikken. Want hoewel we vandaag de dag de voorkeur geven aan plantaardige zuivel en minder vlees, laat een reis door de geschiedenis zien hoe radicaal ons idee van een gezond voedingspatroon opbouwen door de decennia heen is veranderd.

De wieg van de Schijf van Vijf stond in een tijd van schaarste. Vlak na de Tweede Wereldoorlog was de herinnering aan de Hongerwinter - waarin de voorloper van het Voedingscentrum nog moest uitleggen hoe je tulpenbollen veilig bereidde - nog vers. De allereerste schijf uit 1953 was dan ook puur bedoeld om ondervoeding tegen te gaan. Het advies was simpel: hoe zwaarder en steviger je was, hoe gezonder. Iedereen werd geacht om minstens een halve liter koemelk per dag te drinken en aardappels stonden in die tijd zelfs nog gezellig in het vak bij de groenten. Vlees was destijds een luxe en de porties waren klein. Men was plichtsgetrouw en nam het advies van de overheid blind aan; van internet of gezondheidsinfluencers had immers nog nooit iemand gehoord.

De opkomst van vet, suiker en de magnetron

In de jaren zestig en zeventig veranderde de Nederlandse maatschappij in rap tempo. De welvaart steeg en er was ineens voedsel in overvloed. Dat zorgde meteen voor een biologische wisselwerking: de nadruk van de Schijf van Vijf verschoof van 'voldoende eten' naar 'pas op met wat je eet'. Voor het eerst verscheen de waarschuwing: 'Wees matig met suiker en vet.' Tegelijkertijd veranderde de technologie de Nederlandse keukens voorgoed. Er kwamen handige pakjes en zakjes op de markt die het leven van de huisvrouw makkelijker moesten maken. Kant-en-klaarsoepen boordevol zout, de introductie van de magnetron en de opkomst van de allereerste supermarkten zorgden ervoor dat we steeds vaker verleid werden door bewerkte producten. De Schijf van Vijf moest transformeren van een schaarstegids naar een kompas in een wereld vol ongezonde verleidingen. Vandaag de dag valt zelfs tachtig procent van het supermarktaanbod buiten de gezonde richtlijnen.

Bekijk ook

De nieuwe Schijf van Vijf is er: dit ligt er vanaf nu (niet meer) op je bord | Gezondnu

De Schijf van nu: gezondheid én planeet

Kijken we naar de allernieuwste Schijf van Vijf, dan zien we hoe de wetenschap zich heeft doorontwikkeld. In de kern blijft de basis al zeventig jaar gelijk: eet vooral veel groente, fruit en volkorenproducten. Maar de invulling is moderner dan ooit. Vleesconsumptie wordt nu geadviseerd te beperken tot maximaal 300 gram per week (in 2016 was dit nog 500 gram) en er wordt aangeraden om de helft van de dagelijkse zuivel te vervangen door plantaardige alternatieven zoals soja- of haverproducten.

Voor het eerst weegt niet alleen de gezondheid van de mens mee, maar ook die van de planeet. De huidige wereldwijde voedselproductie heeft een grote impact op het milieu en is verantwoordelijk voor zo'n 25 procent van de broeikasgassen. Door bewuster te kiezen, beschermen we de aarde zodat ook de generaties na ons nog toegang hebben tot vruchtbare grond en gezonde voeding.

De Schijf van Vijf is door de jaren heen veranderd van een streng keurslijf naar een flexibele inspiratiebron. Je hoeft niet perfect te eten om gezond te zijn. Wil je jouw eetpatroon stap voor stap aanpassen aan de inzichten van nu, maar weet je niet goed waar te beginnen? Neem dan gerust eens contact op met een diëtist voor een persoonlijk en haalbaar advies dat écht bij jouw leven past.